Bromirski Józef (1865–1925), wybitny działacz niepodległościowy, syn Piotra i Eweliny z Zaleskich, ziemian kresowych; pochodził ze szlachty płockiej, h. Pobóg (nazw. od m. Bromierz), której gałąź w XVIII w. osiadła na Ukrainie. Urodził się 19 III w Chrystyczowie koło Humania. Kształcił się w II gimnazjum klasycznem w Kijowie, potem na wydziale matematycznem Uniwersytetu Kijowskiego. Jako student należał do licznych kółek patrjotycznych młodzieży, za co w r. 1888 zesłany został do Archangielska. Po powrocie do Kijowa w r. 1890 wstąpił do P. P. S., której stał się czołowym działaczem na tamtejszym terenie. Według opinji W. Sławka »w jego domu w Kijowie koncentrowała się praca konspiracyjna niepodległościowa«. W l. 1905–6 był członkiem organizacji bojowej P. P. S., oddawał jej duże usługi, a w r. 1909 założył Związek Walki Czynnej (Z. C. W.) na Ukrainie. Był ponadto działaczem społecznym i oświatowym; zajmował się dorywczo publicystyką. Był członkiem zarządu Towarzystwa Oświaty Ludowej, oraz współzałożycielem Towarzystwa Politycznego Kresowego. Kiedy w r. 1912 powstała Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, B. został na Ukrainie zastępcą komisarza Warchałowskiego, a gdy ten padł ofiarą denuncjacji, objął jego miejsce. Wogóle w życiu politycznem polonji kijowskiej odgrywał b. dużą rolę jako założyciel Ligi Niepodległości Polski. Jednocześnie był komendantem Z. W. C. i Związku Strzeleckiego na Ukrainie.

W r. 1912 przybył na zjazd organizacyjny w Zakopanem poczem podjął się tworzenia sieci Polskiego Skarbu Wojskowego na Ukrainie. Dostarczył na pracę wojskową znacznych funduszów z kół ziemiańskich i bankowych, wśród których jako wysoki urzędnik Banku Handlowego w Kijowie miał rozległe wpływy. Za działalność tę był przez pewien czas więziony, ale za staraniem przyjaciół uniknął dalszych prześladowań. Brał wielokrotnie udział w zjazdach i konferencjach, zwoływanych przez obóz niepodległościowy, jako delegat Ukrainy. W czerwcu 1914 w przewidywaniu konfliktu zbrojnego austrjacko-rosyjskiego przybył do Krakowa. Po mobilizacji strzelców razem z Aleksandrem Sulkiewiczem z polecenia Józefa Piłsudskiego miał zająć się organizacją władz cywilnych na zajętem przez strzelców terytorjum. Jako żołnierz oddziału lotnego T. Arciszewskiego podążył tuż za »kadrówką«, z którą przybył do Jędrzejowa, lecz tu otrzymał rozkaz od Piłsudskiego udania się do Warszawy, gdzie miał wejść w skład Rządu Narodowego, objąć jego wydział władz cywilnych i tworzyć sieć administracji polskiej w miarę wycofywania się Rosjan. Wziął jeszcze udział w bitwie kieleckiej 12 i 13 VIII, poczem, przekradając się lasami, dotarł do Radomia i Warszawy. Wobec zmienionych warunków politycznych i wojennych otrzymał polecenie udać się do Kijowa; tu stanął na czele Związku Strzeleckiego oraz razem z Tadeuszem Jaroszewiczem i Henrykiem Józefskim założył szerszą organizację »Dniepr«, która, skupiając liczną młodzież polską, stanowiła wstępny etap do Związku Strzeleckiego. W październiku 1914 wobec powstania Polskiej Organizacji Wojskowej (P. O. W.) skupił w swem ręku władzę naczelną tej organizacji na Ukrainie. Przez jego ręce P. O. W. w Warszawie otrzymywała broń i materjały wybuchowe, które często sam przewoził. Na polecenie komendanta naczelnego P. O. W., Tadeusza Żulińskiego, w sierpniu 1915 zorganizował okręgi P. O. W.: odeski, żytomierski, humański, berdyczowski, białocerkiewski, charkowski i saratowski. Dzięki niemu P. O. W. na Ukrainie stała się zwartą grupą ideową, dominującą nad życiem społeczeństwa polskiego, sięgającą wpływami w głąb Rosji i na Syberję, a nawet do armji rosyjskiej. Kiedy Niemcy zajęli Kongresówkę, B. za linją frontu prowadził organizacje P. O. W., najpierw pod zwierzchnictwem Skąpskiego, potem samodzielnie. W styczniu 1918 podczas najścia bolszewików na Kijów kierował akcją oddziałów bojowych w porozumieniu z Ukraińcami. Po reorganizacji P. O. W. na samodzielne obszary, zarządzonej przez jej komendanta głównego, płk. Śmigłego-Rydza, został komendantem naczelnym P. O. W. na Ukrainie i Rosji, tzw. później Komendy Naczelnej N. III. W marcu 1918 z rozkazu płk. Rydza przekazał władzę płk. Bartel de Weydenthalowi na ręce Miedzińskiego, a sam objął referat polityczny i finansowy sztabu K. N. III. W przełomowych i pełnych zmian politycznych latach 1917–19 odgrywał rolę głównego przedstawiciela interesów polskich na Ukrainie. Uczestniczył w organizowaniu II i III korpusu polskiego na Ukrainie, a po objęciu Komendy Naczelnej N. III przez ppłkownika Lisa-Kulę B. brał wybitny udział w organizowaniu akcji dywersyjnej na tyłach wojsk niemieckich. W r. 1918, po proklamowaniu niepodległości Polski, B. na rozkaz Naczelnika Piłsudskiego pozostał nadal w Kijowie, gdzie przebywał do czerwca 1919, kiedy w związku z masowemi aresztowaniami peowiaków, nie mogąc już nadal działać, otrzymał polecenie opuszczenie Kijowa i przybycia do kraju. W czasie przejścia linji frontu pod Pińskiem aresztowany cudem tylko ocalał i ostatecznie przedostał się do Warszawy. Tu pracował przez pewien czas w Sztabie Generalnym w charakterze rzeczoznawcy spraw ukraińskich. W maju 1920 wraz ze zwycięskiemi wojskami polskiemi przybył do Kijowa, by opuścić go 12 VI razem z ostatniemi oddziałami armji gen. Śmigłego-Rydza. Po wojnie pracował w Banku Komunalnym w Warszawie, gdzie zmarł 6 VIII 1925. Pochowany został na cmentarzu powązkowskim. W organizacjach niepodległościowych używał pseudonimu Jot. Za zasługi dla sprawy niepodległości i dla wojska polskiego otrzymał krzyż Virtuti militari V kl., Polonia Restituta, krzyż walecznych, a po śmierci krzyż niepodległości z mieczami. Pomocna mu bardzo w pracy niepodległościowej była siostra Stanisława (29 VI 1863 – 21 II 1935), również zasłużona działaczka polska w Kijowie, oraz żona Julja z Limińskich.

Mat. biogr. u rodziny, ponadto w Kapitułach krzyża Virtuti militari oraz krzyża i medalu niepodległości, tu opinja W. Sławka i charakterystyka działalności niepodl. przez A. Koca; »Enc. Wojsk.« I (mylnie nazywa go pułkownikiem dyplomowanym); poz. artykuły: J. Ziemiańskiego, J. Harskiego i K. Siedleckiego w wyd. zbiór.: »Polska Organizacja Wojskowa«, W. 1930; ponadto Hołówki T., »Przez dwa fronty, W. 1931, 258 nn.

Stefan Pomarański